DAY 2:इतिहास (राष्ट्रीय काँग्रेस, जहाल-मवाळ युग, सामाजिक व धार्मिक सुधारणा) आणि विज्ञान (मानवी आरोग्य, पचनसंस्था, रक्ताभिसरण संस्था, आहार)

MPSC PSI Day 2: सखोल अभ्यास नोट्स

विषय: इतिहास (काँग्रेस व समाजसुधारक) आणि विज्ञान (पचन, रक्ताभिसरण व आजार)

🇮🇳 १. राष्ट्रीय काँग्रेस आणि जहाल-मवाळ युग

२८ डिसेंबर १८८५ रोजी मुंबईत ॲलन ह्युम यांच्या पुढाकाराने राष्ट्रीय सभेची स्थापना झाली. त्यावेळी लॉर्ड डफरिन हा भारताचा व्हाईसरॉय होता.

वर्ष व ठिकाण	अध्यक्ष	महत्त्वाच्या घटना / वैशिष्ट्ये
१८८५ (मुंबई)	व्योमेशचंद्र बॅनर्जी	पहिले अधिवेशन. देशभरातून ७२ प्रतिनिधी उपस्थित (सर्वाधिक ३८ मुंबईतून).
१८८७ (मद्रास)	बदरुद्दीन तैयबजी	काँग्रेसचे पहिले मुस्लिम अध्यक्ष.
१९०६ (कलकत्ता)	दादाभाई नौरोजी	स्वराज्य, स्वदेशी, बहिष्कार व राष्ट्रीय शिक्षण या चतुःसूत्रीचा स्वीकार.
१९०७ (सुरत)	रासबिहारी घोष	काँग्रेसमध्ये जहाल आणि मवाळ अशी फूट पडली.
१९१६ (लखनौ)	अंबिकाचरण मुजुमदार	जहाल-मवाळ एकत्र आले. काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यात ऐतिहासिक लखनौ करार झाला.

• बंगालची फाळणी: १९०५ मध्ये लॉर्ड कर्झन याने प्रशासकीय सोयीचे कारण देत केली.
• होमरूल लीग: एप्रिल १९१६ मध्ये लोकमान्य टिळकांनी पुण्यात स्वराज्य संघाची (Home Rule League) स्थापना केली.
• टिळकांची गर्जना: "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच!" (१९१६, लखनौ).

🏛️ २. सामाजिक व धार्मिक सुधारणा चळवळी

भारतात आणि महाराष्ट्रात धर्म व समाजातील अनिष्ट प्रथा नष्ट करण्यासाठी अनेक संस्थांची स्थापना झाली.

संस्थेचे नाव	संस्थापक व वर्ष	महत्त्वाचे कार्य / संदेश
ब्राह्मो समाज	राजा राममोहन रॉय (१८२८)	कलकत्ता येथे स्थापना. सती प्रथा बंदी व मूर्तिपूजेला विरोध.
प्रार्थना समाज	डॉ. आत्माराम पांडुरंग (१८६७)	मुंबईत स्थापना. एकतत्ववाद, अस्पृश्यता निवारण आणि स्त्री शिक्षण.
सत्यशोधक समाज	महात्मा फुले (१८७३)	पुण्यात स्थापना. बहुजन समाजाला ब्राह्मणी वर्चस्वातून मुक्त करणे. 'दीनबंधू' हे मुखपत्र.
आर्य समाज	स्वामी दयानंद सरस्वती (१८७५)	मुंबईत स्थापना. "वेदांकडे परत चला" हा संदेश दिला.
रामकृष्ण मिशन	स्वामी विवेकानंद (१८९७)	गुरू रामकृष्ण परमहंस यांच्या स्मरणार्थ स्थापना. मानव सेवा हीच ईश्वर सेवा.

इतर महत्त्वाचे समाजसुधारक:

• पंडिता रमाबाई: विधवा व अनाथ स्त्रियांसाठी 'शारदा सदन' (१८८९) आणि 'मुक्ती मिशन' (१८९८) ची स्थापना.
• महर्षी कर्वे: पुण्यात 'अनाथ बालिकाश्रम' (१८९९) सुरू केला.
• ताराबाई शिंदे: १८८२ मध्ये 'स्त्री-पुरुष तुलना' हा पुरुषप्रधान संस्कृतीवर कडाडून टीका करणारा ग्रंथ लिहिला.
• गोपाळ गणेश आगरकर: १८८८ मध्ये सुधारक हे वृत्तपत्र सुरू केले.

🩸 ३. मानवी पचन आणि रक्ताभिसरण संस्था

अवयव / घटक	वैशिष्ट्ये व कार्ये
लाळेतील विकर	लाळेमध्ये टायलिन (Amylase) असते, जे तोंडातच पिष्टमय पदार्थांचे पचन सुरू करते.
जठर (Stomach)	यातून हायड्रोक्लोरिक आम्ल (HCl) स्त्रवते, जे अन्नातील जिवाणूंचा नाश करते.
यकृत (Liver)	शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी. पित्तरस (Bile juice) तयार करते, जो पित्ताशयात साठवला जातो.
स्वादुपिंड (Pancreas)	इन्सुलिन आणि ग्लुकागॉन स्रवते. इन्सुलिनच्या अभावामुळे मधुमेह (Diabetes) होतो.
हृदय (Heart)	मानवी हृदयाला ४ कप्पे असतात. रक्ताभिसरणाचा शोध विल्यम हार्वे यांनी लावला.

• लाल रक्तपेशी (RBC): आयुष्यमान १२० दिवस. ऑक्सिजन वाहून नेतात.
• पांढऱ्या रक्तपेशी (WBC): रोगप्रतिकारक शक्ती देतात (शरीराचे सैनिक).
• रक्तबिंबिका (Platelets): रक्त गोठण्याच्या (Blood clotting) प्रक्रियेत मदत करतात.
• रक्तगट: शोध कार्ल लँडस्टीनर यांनी लावला. O- सर्व योग्य दाता (Universal Donor) आणि AB+ सर्व योग्य ग्राही आहे.
• रक्तदाब (BP): सामान्य रक्तदाब 120/80 mmHg असतो. तो मोजण्यासाठी स्फिग्मोमॅनोमीटर वापरतात.

🍏 ४. आहार, जीवनसत्त्वे आणि रोग

एक ग्रॅम कर्बोदके व प्रथिनांमधून ४ Kcal, तर स्निग्ध पदार्थांमधून (Fats) ९ Kcal ऊर्जा मिळते.

जीवनसत्त्व (Vitamin)	रासायनिक नाव	अभावामुळे होणारा रोग
अ (Vitamin A)	रेटिनॉल (Retinol)	रातांधळेपणा (Night blindness)
ब१ (Vitamin B1)	थायमिन (Thiamine)	बेरीबेरी (Beriberi)
ब१२ (Vitamin B12)	सायनोकोबालामिन	ॲनिमिया (या जीवनसत्त्वात कोबाल्ट धातू असतो)
क (Vitamin C)	ॲस्कॉर्बिक ॲसिड	स्कर्व्ही (Scurvy - हिरड्यांतून रक्त येणे)
ड (Vitamin D)	कॅल्सीफेरॉल	मुडदूस (Rickets - हाडे कमकुवत होणे)

महत्त्वाचे रोग आणि त्यांचे प्रकार:

• जिवाणूजन्य रोग (Bacterial): क्षयरोग (TB), टायफॉइड (विडाल चाचणी केली जाते), कॉलरा.
• विषाणूजन्य रोग (Viral): रेबीज, गोवर, डेंग्यू, एड्स (HIV विषाणू WBC मधील T-लिम्फोसाइट्स नष्ट करतो).
• प्रोटोझोआ (आदिजीव): मलेरिया (हिवताप) - प्लाझमोडियम मुळे होतो.
• डासांमुळे पसरणारे रोग: डेंग्यू (एडिस इजिप्ती डास), मलेरिया (ॲनोफिलिस मादी).