DAY 1 साठी नोट्स

MPSC PSI Day 1: सखोल अभ्यास नोट्स

विषय: इतिहास (१८५७ चा उठाव व समाजसुधारक) आणि सामान्य विज्ञान (पेशी व सजीव वर्गीकरण)

⚔️ १. महाराष्ट्रातील १८५७ चा उठाव

१८५७ च्या स्वातंत्र्यसमरात महाराष्ट्रातील विविध प्रांतांनी आणि आदिवासी व भिल्ल समाजाने इंग्रजांविरुद्ध कडवा लढा दिला. यावर आयोगाकडून हमखास प्रश्न विचारले जातात.

उठावाचे ठिकाण	नेतृत्व / प्रमुख व्यक्ती	उठावाची प्रमुख कारणे व घटना
सातारा	रंगो बापूजी गुप्ते	छत्रपती प्रतापसिंहांचे राज्य परत मिळवण्यासाठी लंडनमध्ये कायदेशीर लढा. अपयशी ठरल्यानंतर भारतात परतून कोळी, भिल्ल व रामोशी यांना एकत्र करून सशस्त्र बंडाचा कट.
कोल्हापूर	चिमासाहेब	२७ व्या रेजिमेंटने बंड केले. छत्रपतींचे धाकटे भाऊ चिमासाहेब यांनी गुप्तपणे बंडखोरांना पाठिंबा दिला.
नरगुंद	बाबासाहेब भावे	दत्तक वारसा नामंजूर केल्याने बंड. बाबासाहेबांच्या सैन्याने चार्ल्स मॅन्सन या इंग्रज अधिकाऱ्याचा शिरच्छेद केला.
खानदेश (सातपुडा)	खाज्या नाईक, भीमा नाईक	भिल्लांनी एकत्र येऊन इंग्रजांचा खजिना लुटला. ४००० भिल्लांच्या सैन्याने लेफ्टनंट आऊट्रॅम याच्याशी कडवी झुंज दिली.
पेठ (नाशिक)	भगवंतराव निळकंठराव	कोळी समाजाच्या मदतीने इंग्रजांविरुद्ध बंड. राजा भगवंतरावांना पकडून फाशी देण्यात आली.
मुंबई	सय्यद हुसेन, मंगल	लष्करी छावणीत दिवाळीच्या रात्री उठावाचा कट. मात्र पोलिस कमिशनर चार्ल्स फोर्गेट याने कट उधळला आणि त्यांना तोफेच्या तोंडी दिले.

📖 २. महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारक (भाग १)

महाराष्ट्रात वैचारिक प्रबोधनाचा पाया घालणारे हे आद्य समाजसुधारक होते. त्यांच्या संस्था आणि वृत्तपत्रे पाठ असणे आवश्यक आहे.

समाजसुधारक	वृत्तपत्रे / संस्था	महत्त्वाचे कार्य व ओळख
बाळशास्त्री जांभेकर	दर्पण (१८३२) दिग्दर्शन (१८४०)	मराठी वृत्तपत्रांचे जनक. एल्फिन्स्टन कॉलेजमधील पहिले भारतीय प्राध्यापक. श्रीपती शेषाद्री प्रकरणात हिंदू धर्मात शुद्धीकरणासाठी पुढाकार.
दादोबा पांडुरंग तर्खडकर	मानवधर्म सभा परमहंस सभा	मराठी भाषेचे पाणिनी. १८४४ मध्ये सुरत येथे दुर्गाराम मंच्छाराम यांच्यासोबत मानवधर्म सभा स्थापन केली.
जगन्नाथ (नाना) शंकरशेठ	बॉम्बे असोसिएशन ग्रँट मेडिकल कॉलेज	मुंबईचे अनभिषिक्त सम्राट. मुंबईतील पहिली राजकीय संस्था 'बॉम्बे असोसिएशन' दादाभाई नौरोजींच्या मदतीने सुरू केली.
महात्मा जोतीराव फुले	सत्यशोधक समाज (१८७३) दीनबंधू (मुखपत्र)	१८४८ मध्ये पहिली मुलींची शाळा. बालहत्या प्रतिबंधक गृह (१८६३). ग्रंथ: गुलामगिरी, शेतकऱ्यांचा असूड, सार्वजनिक सत्यधर्म.

🔬 ३. पेशी रचना (Cell Structure)

सजीवांचे रचनात्मक आणि कार्यात्मक एकक म्हणजे पेशी. पेशीचा शोध रॉबर्ट हूक (१६६५) यांनी लावला.

पेशी अंगक (Organelle)	टोपणनाव	मुख्य कार्य (Function)
तंतुकणिका (Mitochondria)	उर्जा केंद्र (Powerhouse)	पेशीय श्वसन करून ATP च्या स्वरूपात ऊर्जा तयार करणे. यात स्वतःचा DNA असतो.
लायसोझोम (Lysosomes)	आत्मघाती पिशव्या	पचनकारी विकरे (Enzymes) असतात. जुन्या/खराब झालेल्या पेशींचे पचन करतात.
रायबोझोम (Ribosomes)	प्रथिन कारखाने	अमिनो आम्लांपासून प्रथिनांचे संश्लेषण (Protein Synthesis) करणे.
गोलगी पिंड (Golgi Body)	वितरण केंद्र	प्रथिने आणि लिपिड्सचे पॅकेजिंग करणे आणि योग्य ठिकाणी पोहोचवणे.
केंद्रक (Nucleus)	नियंत्रण कक्ष	रॉबर्ट ब्राऊनने शोध लावला. यात DNA व गुणसूत्रे असतात जी आनुवंशिक माहिती वाहून नेतात.

• वनस्पती पेशी: पेशीभित्तिका (Cell wall - सेल्युलोजची बनलेली) असते, हरितलवके (Chloroplasts) असतात, मोठी रिक्तिका असते.
• प्राणी पेशी: पेशीभित्तिका नसते, तारकाकाय (Centrosome - विभाजनासाठी) फक्त प्राणी पेशीत असते.

🧬 ४. सजीवांचे वर्गीकरण (Classification)

रॉबर्ट व्हिटाकर (१९६९) यांनी सजीवांची 'पंचसृष्टी पद्धत' (Five Kingdom System) मांडली.

सृष्टी (Kingdom)	वैशिष्ट्ये	उदाहरणे
१. मोनेरा (Monera)	एकपेशीय, आदिकेंद्रकी (Prokaryotes - स्पष्ट केंद्रक नसते).	सर्व जिवाणू (Bacteria), नीलहरित शैवाल.
२. प्रोटिस्टा (Protista)	एकपेशीय, दृश्यकेंद्रकी (Eukaryotes - स्पष्ट केंद्रक असते).	अमीबा, पॅरामेशियम, युग्लीना.
३. कवक (Fungi)	परपोषी, पेशीभित्तिका 'कायटीन' (Chitin) ची बनलेली असते.	बुरशी, किण्व (Yeast), मशरूम.

वनस्पतींचे वर्गीकरण (Plant Kingdom):

• थॅलोफायटा: मूळ, खोड, पाने नसतात. (उदा. शेवाळ, स्पायरोगायरा).
• ब्रायोफायटा: वनस्पती सृष्टीतील उभयचर. (उदा. मॉस, रिक्सिया).
• टेरिडोफायटा: पाणी व अन्न वहनासाठी संवहनी संस्था (Xylem/Phloem) असलेल्या पहिल्या वनस्पती. (उदा. नेचे/Fern).
• अनावृत्तबीजी (Gymnosperms): बियांवर फळाचे आवरण नसते. (उदा. सायकस, पायनस).
• आवृत्तबीजी (Angiosperms): फुले येतात, बिया फळात झाकलेल्या असतात.

प्राण्यांचे वर्गीकरण (ठळक मुद्दे):

• सर्वात मोठा संघ: आर्थ्रोपोडा (संधीपाद प्राणी - उदा. कीटक, खेकडा).
• दुसरा सर्वात मोठा संघ: मोलुस्का (मृदुकाय प्राणी - उदा. गोगलगाय, ऑक्टोपस).
• पोरीफेरा: शरीरावर छिद्रे असलेले (उदा. स्पंज).
• ॲनेलिडा: वलयांकित शरीर (उदा. गांडूळ, जळू).