Day 3 च्या अभ्यासक्रमानुसार टेस्ट:इतिहास (आदिवासी, शेतकरी व कामगार चळवळी) आणि विज्ञान (प्रकाश व ध्वनी)

M

स्पर्धा परीक्षा · Day 3

इतिहास (उठाव व चळवळी) + विज्ञान (प्रकाश व ध्वनी) · 80 प्रश्न

Advertisement Spot

1

प्रश्न

0

✅ बरोबर

0

❌ चूक

प्रश्न 1 / 80 0% पूर्ण

Advertisement Spot

Advertisement Spot

DAY 1 साठी नोट्स

MPSC PSI Day 1: सखोल अभ्यास नोट्स

विषय: इतिहास (१८५७ चा उठाव व समाजसुधारक) आणि सामान्य विज्ञान (पेशी व सजीव वर्गीकरण)

⚔️ १. महाराष्ट्रातील १८५७ चा उठाव

१८५७ च्या स्वातंत्र्यसमरात महाराष्ट्रातील विविध प्रांतांनी आणि आदिवासी व भिल्ल समाजाने इंग्रजांविरुद्ध कडवा लढा दिला. यावर आयोगाकडून हमखास प्रश्न विचारले जातात.

उठावाचे ठिकाण	नेतृत्व / प्रमुख व्यक्ती	उठावाची प्रमुख कारणे व घटना
सातारा	रंगो बापूजी गुप्ते	छत्रपती प्रतापसिंहांचे राज्य परत मिळवण्यासाठी लंडनमध्ये कायदेशीर लढा. अपयशी ठरल्यानंतर भारतात परतून कोळी, भिल्ल व रामोशी यांना एकत्र करून सशस्त्र बंडाचा कट.
कोल्हापूर	चिमासाहेब	२७ व्या रेजिमेंटने बंड केले. छत्रपतींचे धाकटे भाऊ चिमासाहेब यांनी गुप्तपणे बंडखोरांना पाठिंबा दिला.
नरगुंद	बाबासाहेब भावे	दत्तक वारसा नामंजूर केल्याने बंड. बाबासाहेबांच्या सैन्याने चार्ल्स मॅन्सन या इंग्रज अधिकाऱ्याचा शिरच्छेद केला.
खानदेश (सातपुडा)	खाज्या नाईक, भीमा नाईक	भिल्लांनी एकत्र येऊन इंग्रजांचा खजिना लुटला. ४००० भिल्लांच्या सैन्याने लेफ्टनंट आऊट्रॅम याच्याशी कडवी झुंज दिली.
पेठ (नाशिक)	भगवंतराव निळकंठराव	कोळी समाजाच्या मदतीने इंग्रजांविरुद्ध बंड. राजा भगवंतरावांना पकडून फाशी देण्यात आली.
मुंबई	सय्यद हुसेन, मंगल	लष्करी छावणीत दिवाळीच्या रात्री उठावाचा कट. मात्र पोलिस कमिशनर चार्ल्स फोर्गेट याने कट उधळला आणि त्यांना तोफेच्या तोंडी दिले.

📖 २. महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारक (भाग १)

महाराष्ट्रात वैचारिक प्रबोधनाचा पाया घालणारे हे आद्य समाजसुधारक होते. त्यांच्या संस्था आणि वृत्तपत्रे पाठ असणे आवश्यक आहे.

समाजसुधारक	वृत्तपत्रे / संस्था	महत्त्वाचे कार्य व ओळख
बाळशास्त्री जांभेकर	दर्पण (१८३२) दिग्दर्शन (१८४०)	मराठी वृत्तपत्रांचे जनक. एल्फिन्स्टन कॉलेजमधील पहिले भारतीय प्राध्यापक. श्रीपती शेषाद्री प्रकरणात हिंदू धर्मात शुद्धीकरणासाठी पुढाकार.
दादोबा पांडुरंग तर्खडकर	मानवधर्म सभा परमहंस सभा	मराठी भाषेचे पाणिनी. १८४४ मध्ये सुरत येथे दुर्गाराम मंच्छाराम यांच्यासोबत मानवधर्म सभा स्थापन केली.
जगन्नाथ (नाना) शंकरशेठ	बॉम्बे असोसिएशन ग्रँट मेडिकल कॉलेज	मुंबईचे अनभिषिक्त सम्राट. मुंबईतील पहिली राजकीय संस्था 'बॉम्बे असोसिएशन' दादाभाई नौरोजींच्या मदतीने सुरू केली.
महात्मा जोतीराव फुले	सत्यशोधक समाज (१८७३) दीनबंधू (मुखपत्र)	१८४८ मध्ये पहिली मुलींची शाळा. बालहत्या प्रतिबंधक गृह (१८६३). ग्रंथ: गुलामगिरी, शेतकऱ्यांचा असूड, सार्वजनिक सत्यधर्म.

🔬 ३. पेशी रचना (Cell Structure)

सजीवांचे रचनात्मक आणि कार्यात्मक एकक म्हणजे पेशी. पेशीचा शोध रॉबर्ट हूक (१६६५) यांनी लावला.

पेशी अंगक (Organelle)	टोपणनाव	मुख्य कार्य (Function)
तंतुकणिका (Mitochondria)	उर्जा केंद्र (Powerhouse)	पेशीय श्वसन करून ATP च्या स्वरूपात ऊर्जा तयार करणे. यात स्वतःचा DNA असतो.
लायसोझोम (Lysosomes)	आत्मघाती पिशव्या	पचनकारी विकरे (Enzymes) असतात. जुन्या/खराब झालेल्या पेशींचे पचन करतात.
रायबोझोम (Ribosomes)	प्रथिन कारखाने	अमिनो आम्लांपासून प्रथिनांचे संश्लेषण (Protein Synthesis) करणे.
गोलगी पिंड (Golgi Body)	वितरण केंद्र	प्रथिने आणि लिपिड्सचे पॅकेजिंग करणे आणि योग्य ठिकाणी पोहोचवणे.
केंद्रक (Nucleus)	नियंत्रण कक्ष	रॉबर्ट ब्राऊनने शोध लावला. यात DNA व गुणसूत्रे असतात जी आनुवंशिक माहिती वाहून नेतात.

• वनस्पती पेशी: पेशीभित्तिका (Cell wall - सेल्युलोजची बनलेली) असते, हरितलवके (Chloroplasts) असतात, मोठी रिक्तिका असते.
• प्राणी पेशी: पेशीभित्तिका नसते, तारकाकाय (Centrosome - विभाजनासाठी) फक्त प्राणी पेशीत असते.

🧬 ४. सजीवांचे वर्गीकरण (Classification)

रॉबर्ट व्हिटाकर (१९६९) यांनी सजीवांची 'पंचसृष्टी पद्धत' (Five Kingdom System) मांडली.

सृष्टी (Kingdom)	वैशिष्ट्ये	उदाहरणे
१. मोनेरा (Monera)	एकपेशीय, आदिकेंद्रकी (Prokaryotes - स्पष्ट केंद्रक नसते).	सर्व जिवाणू (Bacteria), नीलहरित शैवाल.
२. प्रोटिस्टा (Protista)	एकपेशीय, दृश्यकेंद्रकी (Eukaryotes - स्पष्ट केंद्रक असते).	अमीबा, पॅरामेशियम, युग्लीना.
३. कवक (Fungi)	परपोषी, पेशीभित्तिका 'कायटीन' (Chitin) ची बनलेली असते.	बुरशी, किण्व (Yeast), मशरूम.

वनस्पतींचे वर्गीकरण (Plant Kingdom):

• थॅलोफायटा: मूळ, खोड, पाने नसतात. (उदा. शेवाळ, स्पायरोगायरा).
• ब्रायोफायटा: वनस्पती सृष्टीतील उभयचर. (उदा. मॉस, रिक्सिया).
• टेरिडोफायटा: पाणी व अन्न वहनासाठी संवहनी संस्था (Xylem/Phloem) असलेल्या पहिल्या वनस्पती. (उदा. नेचे/Fern).
• अनावृत्तबीजी (Gymnosperms): बियांवर फळाचे आवरण नसते. (उदा. सायकस, पायनस).
• आवृत्तबीजी (Angiosperms): फुले येतात, बिया फळात झाकलेल्या असतात.

प्राण्यांचे वर्गीकरण (ठळक मुद्दे):

• सर्वात मोठा संघ: आर्थ्रोपोडा (संधीपाद प्राणी - उदा. कीटक, खेकडा).
• दुसरा सर्वात मोठा संघ: मोलुस्का (मृदुकाय प्राणी - उदा. गोगलगाय, ऑक्टोपस).
• पोरीफेरा: शरीरावर छिद्रे असलेले (उदा. स्पंज).
• ॲनेलिडा: वलयांकित शरीर (उदा. गांडूळ, जळू).

DAY 2 Notes:इतिहास (राष्ट्रीय काँग्रेस, जहाल-मवाळ युग, सामाजिक व धार्मिक सुधारणा) आणि विज्ञान (मानवी आरोग्य, पचनसंस्था, रक्ताभिसरण संस्था, आहार)

MPSC PSI Day 2: सखोल अभ्यास नोट्स

विषय: इतिहास (काँग्रेस व समाजसुधारक) आणि विज्ञान (पचन, रक्ताभिसरण व आजार)

🇮🇳 १. राष्ट्रीय काँग्रेस आणि जहाल-मवाळ युग

२८ डिसेंबर १८८५ रोजी मुंबईत ॲलन ह्युम यांच्या पुढाकाराने राष्ट्रीय सभेची स्थापना झाली. त्यावेळी लॉर्ड डफरिन हा भारताचा व्हाईसरॉय होता.

वर्ष व ठिकाण	अध्यक्ष	महत्त्वाच्या घटना / वैशिष्ट्ये
१८८५ (मुंबई)	व्योमेशचंद्र बॅनर्जी	पहिले अधिवेशन. देशभरातून ७२ प्रतिनिधी उपस्थित (सर्वाधिक ३८ मुंबईतून).
१८८७ (मद्रास)	बदरुद्दीन तैयबजी	काँग्रेसचे पहिले मुस्लिम अध्यक्ष.
१९०६ (कलकत्ता)	दादाभाई नौरोजी	स्वराज्य, स्वदेशी, बहिष्कार व राष्ट्रीय शिक्षण या चतुःसूत्रीचा स्वीकार.
१९०७ (सुरत)	रासबिहारी घोष	काँग्रेसमध्ये जहाल आणि मवाळ अशी फूट पडली.
१९१६ (लखनौ)	अंबिकाचरण मुजुमदार	जहाल-मवाळ एकत्र आले. काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यात ऐतिहासिक लखनौ करार झाला.

• बंगालची फाळणी: १९०५ मध्ये लॉर्ड कर्झन याने प्रशासकीय सोयीचे कारण देत केली.
• होमरूल लीग: एप्रिल १९१६ मध्ये लोकमान्य टिळकांनी पुण्यात स्वराज्य संघाची (Home Rule League) स्थापना केली.
• टिळकांची गर्जना: "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच!" (१९१६, लखनौ).

🏛️ २. सामाजिक व धार्मिक सुधारणा चळवळी

भारतात आणि महाराष्ट्रात धर्म व समाजातील अनिष्ट प्रथा नष्ट करण्यासाठी अनेक संस्थांची स्थापना झाली.

संस्थेचे नाव	संस्थापक व वर्ष	महत्त्वाचे कार्य / संदेश
ब्राह्मो समाज	राजा राममोहन रॉय (१८२८)	कलकत्ता येथे स्थापना. सती प्रथा बंदी व मूर्तिपूजेला विरोध.
प्रार्थना समाज	डॉ. आत्माराम पांडुरंग (१८६७)	मुंबईत स्थापना. एकतत्ववाद, अस्पृश्यता निवारण आणि स्त्री शिक्षण.
सत्यशोधक समाज	महात्मा फुले (१८७३)	पुण्यात स्थापना. बहुजन समाजाला ब्राह्मणी वर्चस्वातून मुक्त करणे. 'दीनबंधू' हे मुखपत्र.
आर्य समाज	स्वामी दयानंद सरस्वती (१८७५)	मुंबईत स्थापना. "वेदांकडे परत चला" हा संदेश दिला.
रामकृष्ण मिशन	स्वामी विवेकानंद (१८९७)	गुरू रामकृष्ण परमहंस यांच्या स्मरणार्थ स्थापना. मानव सेवा हीच ईश्वर सेवा.

इतर महत्त्वाचे समाजसुधारक:

• पंडिता रमाबाई: विधवा व अनाथ स्त्रियांसाठी 'शारदा सदन' (१८८९) आणि 'मुक्ती मिशन' (१८९८) ची स्थापना.
• महर्षी कर्वे: पुण्यात 'अनाथ बालिकाश्रम' (१८९९) सुरू केला.
• ताराबाई शिंदे: १८८२ मध्ये 'स्त्री-पुरुष तुलना' हा पुरुषप्रधान संस्कृतीवर कडाडून टीका करणारा ग्रंथ लिहिला.
• गोपाळ गणेश आगरकर: १८८८ मध्ये सुधारक हे वृत्तपत्र सुरू केले.

🩸 ३. मानवी पचन आणि रक्ताभिसरण संस्था

अवयव / घटक	वैशिष्ट्ये व कार्ये
लाळेतील विकर	लाळेमध्ये टायलिन (Amylase) असते, जे तोंडातच पिष्टमय पदार्थांचे पचन सुरू करते.
जठर (Stomach)	यातून हायड्रोक्लोरिक आम्ल (HCl) स्त्रवते, जे अन्नातील जिवाणूंचा नाश करते.
यकृत (Liver)	शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी. पित्तरस (Bile juice) तयार करते, जो पित्ताशयात साठवला जातो.
स्वादुपिंड (Pancreas)	इन्सुलिन आणि ग्लुकागॉन स्रवते. इन्सुलिनच्या अभावामुळे मधुमेह (Diabetes) होतो.
हृदय (Heart)	मानवी हृदयाला ४ कप्पे असतात. रक्ताभिसरणाचा शोध विल्यम हार्वे यांनी लावला.

• लाल रक्तपेशी (RBC): आयुष्यमान १२० दिवस. ऑक्सिजन वाहून नेतात.
• पांढऱ्या रक्तपेशी (WBC): रोगप्रतिकारक शक्ती देतात (शरीराचे सैनिक).
• रक्तबिंबिका (Platelets): रक्त गोठण्याच्या (Blood clotting) प्रक्रियेत मदत करतात.
• रक्तगट: शोध कार्ल लँडस्टीनर यांनी लावला. O- सर्व योग्य दाता (Universal Donor) आणि AB+ सर्व योग्य ग्राही आहे.
• रक्तदाब (BP): सामान्य रक्तदाब 120/80 mmHg असतो. तो मोजण्यासाठी स्फिग्मोमॅनोमीटर वापरतात.

🍏 ४. आहार, जीवनसत्त्वे आणि रोग

एक ग्रॅम कर्बोदके व प्रथिनांमधून ४ Kcal, तर स्निग्ध पदार्थांमधून (Fats) ९ Kcal ऊर्जा मिळते.

जीवनसत्त्व (Vitamin)	रासायनिक नाव	अभावामुळे होणारा रोग
अ (Vitamin A)	रेटिनॉल (Retinol)	रातांधळेपणा (Night blindness)
ब१ (Vitamin B1)	थायमिन (Thiamine)	बेरीबेरी (Beriberi)
ब१२ (Vitamin B12)	सायनोकोबालामिन	ॲनिमिया (या जीवनसत्त्वात कोबाल्ट धातू असतो)
क (Vitamin C)	ॲस्कॉर्बिक ॲसिड	स्कर्व्ही (Scurvy - हिरड्यांतून रक्त येणे)
ड (Vitamin D)	कॅल्सीफेरॉल	मुडदूस (Rickets - हाडे कमकुवत होणे)

महत्त्वाचे रोग आणि त्यांचे प्रकार:

• जिवाणूजन्य रोग (Bacterial): क्षयरोग (TB), टायफॉइड (विडाल चाचणी केली जाते), कॉलरा.
• विषाणूजन्य रोग (Viral): रेबीज, गोवर, डेंग्यू, एड्स (HIV विषाणू WBC मधील T-लिम्फोसाइट्स नष्ट करतो).
• प्रोटोझोआ (आदिजीव): मलेरिया (हिवताप) - प्लाझमोडियम मुळे होतो.
• डासांमुळे पसरणारे रोग: डेंग्यू (एडिस इजिप्ती डास), मलेरिया (ॲनोफिलिस मादी).

दिवस १-: * इतिहास: १८५७ चा उठाव आणि महाराष्ट्रातील त्याचे पडसाद, महाराष्ट्रातील समाजसुधारक (भाग १). विज्ञान: जीवशास्त्र - पेशी रचना, सजीवांचे वर्गीकरण (प्राणी व वनस्पती).

M

स्पर्धा परीक्षा · Day 1-2

इतिहास + विज्ञान (Hard Level) · 80 प्रश्न

Advertisement Spot

1

प्रश्न

0

✅ बरोबर

0

❌ चूक

प्रश्न 1 / 80 0% पूर्ण

Advertisement Spot

Advertisement Spot