कामगार विभाग टेस्ट

 

महाराष्ट्र माठाडी, हमाल व इतर व्यक्तिगत कामगार अधिनियम, १९६९

संपूर्ण 50 प्रश्न - उत्तर व स्पष्टीकरण सह

कुल प्रश्न 50

एकूण गुण 50

वेळ 60 मिनिटे

प्रकार MCQ

विभाग १: अधिनियम व व्याख्या (कलम १-२) - 10 प्रश्न

मूलभूत व्याख्या व परिभाषा

प्रश्न 1 सहज

या अधिनियमाचे पूर्ण नाव काय आहे?

अ) Maharashtra Labour Act, 1969

ब) Maharashtra Mathadi, Hamal and Other Manual Workers (Regulation of Employment and Welfare) Act, 1969

क) Maharashtra Workers Protection Act, 1969

ड) Maharashtra Employment Regulation Act, 1969

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाचे संपूर्ण नाम "Maharashtra Mathadi, Hamal and Other Manual Workers (Regulation of Employment and Welfare) Act, 1969" आहे. या अधिनियमाचा मुख्य उद्देश असुरक्षित व्यक्तिगत कामगारांचे नियोजन नियंत्रित करणे व त्यांचे कल्याण साधणे आहे.

प्रश्न 2 सहज

या अधिनियमाचा विस्तार कोठे आहे?

अ) संपूर्ण भारत

ब) महाराष्ट्र राज्य

क) केवळ मुंबई शहर

ड) केवळ ग्रामीण क्षेत्र

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम १(२) नुसार "It extends to the whole of the State of Maharashtra" - हे अधिनियम महाराष्ट्र राज्याच्या संपूर्ण क्षेत्रात लागू आहे.

प्रश्न 3 सहज

"असुरक्षित कामगार" (Unprotected Worker) म्हणजे कोण?

अ) केवळ सरकारी कामगार

ब) अनुसूचित नियोजनात व्यक्तिगत कार्य करणारा व्यक्ती

क) केवळ कृषी कामगार

ड) केवळ महिला कामगार

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २(११) नुसार "unprotected worker" म्हणजे अनुसूचित नियोजनमध्ये नियुक्त किंवा नियुक्त व्हावयाचा व्यक्तिगत कामगार.

प्रश्न 4 सहज

"मध्यस्थ" (Contractor) म्हणजे कोण?

अ) बांधकाम क्षेत्रातील कामगार

ब) ज्या व्यक्तीने कामगारांना भाड्याने नियुक्त केले किंवा पुरवले

क) सरकारी अधिकारी

ड) स्वतंत्र व्यापारी

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २(२) नुसार मध्यस्थ म्हणजे ज्या व्यक्तीने कामगारांना भाड्याने किंवा अन्यथा नियुक्त केले किंवा गटांमध्ये पुरवले. त्यात उपमध्यस्थ, एजंट, मुकादम व तोळीवाला समाविष्ट आहेत.

प्रश्न 5 सहज

"नियोक्ता" (Employer) म्हणजे कोण?

अ) केवळ सरकार

ब) प्रतिष्ठानाचे अंतिम नियंत्रण असलेला व्यक्ती

क) केवळ दुकानदार

ड) केवळ व्यापारी

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २(३) नुसार नियोक्ता म्हणजे प्रतिष्ठानाचे अंतिम नियंत्रण असलेला व्यक्ती. जर मध्यस्थाद्वारे कामगार नियुक्त असतील तर प्रमुख नियोक्ता (Principal Employer) मानले जातो.

प्रश्न 6 मध्यम

"स्थापन" (Establishment) म्हणजे काय?

अ) सरकारी कार्यालय

ब) ज्या ठिकाणी अनुसूचित नियोजन चालले (परिसीमा समाविष्ट)

क) बँक

ड) शाळा

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २(४) नुसार "establishment" म्हणजे कोणतेही स्थान किंवा परिसर (त्याचा परिसीमा समाविष्ट) ज्यात अनुसूचित नियोजन चालते.

प्रश्न 7 मध्यम

"मजुरी" (Wages) मध्ये कोण समाविष्ट नाही?

अ) रोज मजुरी

ब) घरभाड्याचे मूल्य

क) ओव्हरटाइम

ड) बोनस

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २(१३) नुसार मजुरीमध्ये घरभाड्याचे मूल्य, प्रकाश-पाणी, वैद्यकीय सेवा व इतर सुविधा समाविष्ट नाहीत. तसेच पेन्शन, प्रवास भत्ता व अन्य विशेष खर्च भी समाविष्ट नाहीत.

प्रश्न 8 सहज

"बालक" (Child) म्हणजे कोण?

अ) १० वर्षाखालील व्यक्ती

ब) १२ वर्षाखालील व्यक्ती

क) १४ वर्षाखालील व्यक्ती

ड) १६ वर्षाखालील व्यक्ती

✓ योग्य उत्तर: क)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम १६ मधील स्पष्टीकरणानुसार "Child" म्हणजे १४ वर्ष पूर्ण न केलेली व्यक्ती. या अधिनियमात बालकांना अनुसूचित नियोजनात कार्य करण्यास कोणतीही अनुमति नाही.

प्रश्न 9 मध्यम

"अनुसूचित नियोजन" (Scheduled Employment) म्हणजे काय?

अ) सरकारी नोकरी

ब) अनुसूचीमध्ये नमूद केलेला नियोजन

क) मौसमी कार्य

ड) दैनिक मजुरी

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २(९) नुसार "scheduled employment" म्हणजे अनुसूचीमध्ये नमूद केलेला नियोजन किंवा त्याचा कोणताही भाग किंवा प्रक्रिया. जसे लोह-इस्पात बाजार, वस्त्र-कापास बाजार, डॉक्स, किराणा बाजार, भाजीपाला बाजार इत्यादी.

प्रश्न 10 सहज

"इन्स्पेक्टर" (Inspector) कोण आहे?

अ) पोलीस अधिकारी

ब) कलम १५ नुसार नियुक्त तपासक

क) राज्य सरकारचा अधिकारी

ड) जिल्हाधिकारी

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २(६) नुसार "Inspector" म्हणजे कलम १५ नुसार नियुक्त केलेला तपासक. बोर्ड योग्य योग्यता असलेल्या व्यक्तींना इन्स्पेक्टर म्हणून नियुक्त करतो.

विभाग २: बोर्डाची रचना व व्यवस्थापन (कलम ६-१२) - 10 प्रश्न

बोर्डचे गठन, सदस्य, अधिकार व जबाबदारी

प्रश्न 11 सहज

बोर्ड कोण स्थापित करतो?

अ) केंद्र सरकार

ब) महाराष्ट्र राज्य सरकार

क) जिल्हाधिकारी

ड) पंचायत

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ६(१) नुसार "The State Government may, by notification in the Official Gazette, establish a Board..." - महाराष्ट्र राज्य सरकार सरकारी निर्णयाद्वारे (Government Notification) बोर्ड स्थापित करते.

प्रश्न 12 सहज

बोर्डातील सदस्य कोणचे प्रतिनिधित्व करतात?

अ) केवळ नियोक्ते

ब) नियोक्ते, कामगार व सरकार

क) केवळ कामगार

ड) केवळ सरकारचे प्रतिनिधी

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ६(३) नुसार "The Board shall consist of members nominated from time to time by the State Government representing the employers, the unprotected workers, and the State Government." - बोर्डातील सदस्य तिन्ही पक्षांचे प्रतिनिधित्व करतात.

प्रश्न 13 मध्यम

बोर्डातील नियोक्ते व कामगार प्रतिनिधींचे गुणोत्तर काय असावे?

अ) १:२

ब) २:१

क) समान संख्या

ड) १:३

✓ योग्य उत्तर: क)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ६(४) नुसार "The members representing employers and unprotected workers shall be equal in number" - नियोक्ते व असुरक्षित कामगारांचे प्रतिनिधी समान संख्येत असावेत.

प्रश्न 14 मध्यम

सरकारचे प्रतिनिधी बोर्डात किती असू शकतात?

अ) १/२ पर्यंत

ब) १/३ पर्यंत

क) २/३ पर्यंत

ड) समान संख्या

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ६(४) नुसार "members representing the State Government shall not exceed one-third of the total number of members representing employers and unprotected workers" - सरकारचे प्रतिनिधी (नियोक्ते + कामगार) च्या एकूण संख्येच्या १/३ पर्यंत असू शकतात.

प्रश्न 15 सहज

बोर्डाचे अध्यक्ष कोण असावा?

अ) नियोक्ता प्रतिनिधी

ब) कामगार प्रतिनिधी

क) राज्य सरकारचा प्रतिनिधी

ड) कोणीही असू शकतो

✓ योग्य उत्तर: क)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ६(५) नुसार "The Chairman of the Board shall be one of the members appointed to represent the State Government, nominated in this behalf by the State Government." - बोर्डाचे अध्यक्ष राज्य सरकारचा प्रतिनिधी असावा.

प्रश्न 16 सहज

बोर्ड सदस्यांचा कार्यकाळ किती असतो?

अ) नियमांनुसार

ब) २ वर्ष

क) ३ वर्ष

ड) जीवनकाळ

✓ योग्य उत्तर: अ)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ६(७) नुसार "The term of office of members of the Board shall be such as may be prescribed." - बोर्ड सदस्यांचा कार्यकाळ नियमांनुसार ठरविला जातो.

प्रश्न 17 मध्यम

बोर्ड सदस्यांना बैठकीसाठी काय मिळते?

अ) कोणतेही मेहनताना नाही

ब) मासिक वेतन

क) दैनिक भत्ता व प्रवास भत्ता

ड) एकमुश्त ग्रॅच्युटी

✓ योग्य उत्तर: क)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ६(७अ) नुसार "There shall be paid to every member (not being a member representing the State Government) from the fund of the Board, travelling and daily allowances for attending meetings of the Board..." - बोर्ड निधीतून दैनिक भत्ता व प्रवास खर्च दिला जातो (सरकार प्रतिनिधी वगळून).

प्रश्न 18 मध्यम

बोर्ड सदस्य रिक्तता किती दिवसांत भरली पाहिजे?

अ) ३० दिवस

ब) ६० दिवस

क) ९० दिवस

ड) १८० दिवस

✓ योग्य उत्तर: क)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ११ नुसार "the vacancy shall be filled not later than ninety days from the date of the occurrence of the vacancy" - रिक्तता ९० दिवसांमध्ये भरली पाहिजे.

प्रश्न 19 कठीण

बोर्ड सदस्य म्हणून कोण अयोग्य आहे?

अ) केवळ दिवाळीस घोषित व्यक्ती

ब) केवळ पागल व मानसिक रोगी

क) केवळ अशिक्षित व्यक्ती

ड) दिवाळीस घोषित, पागल, नैतिक अपचार असलेला व्यक्ती (सर्व)

✓ योग्य उत्तर: ड)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ९(१) नुसार कोणीही व्यक्ती बोर्ड सदस्य असू शकत नाही जर तो: (अ) बोर्डचा वेतनधारक अधिकारी असेल, (ब) दिवाळीस घोषित झाला असेल, (क) पागल किंवा मानसिक रोगी असेल, (ड) नैतिक अपचार असलेल्या अपराधासाठी दोषी ठरला असेल.

प्रश्न 20 सहज

बोर्ड सदस्य त्याग पत्र कधी दाखल करू शकतो?

अ) कधीही

ब) एक वर्षानंतर

क) सरकारच्या परवानगीने

ड) शाशकीय आदेशानंतर

✓ योग्य उत्तर: अ)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम १० नुसार "Any member of the Board may at any time resign his office by writing under his hand addressed to the State Government" - कोणतेही सदस्य कधीही (कोणतीही मर्यादा न घेता) राज्य सरकारला लिखित रूपात त्याग पत्र दाखल करू शकतो.

विभाग ३: बोर्डाची शक्ती व कर्तव्ये (कलम ७-८) - 10 प्रश्न

बोर्डचे अधिकार, लेखा, ऑडिट व रिपोर्टिंग

प्रश्न 21 सहज

बोर्डाचे मुख्य कार्य काय आहे?

अ) योजनेचे प्रशासन करणे

ब) कामगारांना शिक्षण देणे

क) माल खरेदी करणे

ड) सार्वजनिक कार्य करणे

✓ योग्य उत्तर: अ)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ७(१) नुसार "The Board shall be responsible for administering a scheme, and shall exercise such powers and perform such functions as may be conferred on it by the scheme." - बोर्डचे प्रमुख कार्य योजनेचे प्रशासन करणे आहे.

प्रश्न 22 मध्यम

बोर्डचे वार्षिक लेखा कोण तयार करतो?

अ) बोर्ड स्वतः

ब) सरकार

क) कोर्ट

ड) इन्स्पेक्टर

✓ योग्य उत्तर: अ)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ८(१) नुसार "The Board shall maintain proper accounts and other relevant record and prepare an annual statement of accounts, including a balance-sheet..." - बोर्ड स्वतः वार्षिक लेखा तयार करतो.

प्रश्न 23 सहज

बोर्डचा वार्षिक अहवाल कधी सादर करावा?

अ) मार्च ३१

ब) जून ३०

क) ऑक्टोबर ३१

ड) डिसेंबर ३१

✓ योग्य उत्तर: क)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ७(३) नुसार "The Board shall submit to the State Government, as soon as may be, after the 1st of April every year, and not later than the 31st day of October..." - बोर्डचा अहवाल ऑक्टोबर ३१ पर्यंत सादर करावा.

प्रश्न 24 मध्यम

बोर्डचे लेखे किंवा ऑडिट करेल?

अ) सरकारचा अधिकारी

ब) सरकारने नियुक्त केलेला योग्य व्यक्ती

क) बोर्डचे अध्यक्ष

ड) पोलीस

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ८(२) नुसार "The accounts of the Board shall be audited annually by such qualified person as the State Government may appoint in this behalf." - सरकारने नियुक्त केलेला योग्य व्यक्ती (आडिटर) बोर्डचे लेखे तपास करतो.

प्रश्न 25 कठीण

ऑडिट खर्च कोण भरतो?

अ) आडिटर

ब) सरकार

क) बोर्डाचा निधी

ड) कामगार

✓ योग्य उत्तर: क)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ८(६) नुसार "The cost of audit, as determined by the State Government, shall be paid out of the funds of the Board." - ऑडिट खर्च बोर्डच्या निधीतून भरला जातो.

प्रश्न 26 मध्यम

नियोक्ता किंवा कामगारांकडून थकीत रक्कम निश्चित करण्याचा अधिकार कोणाला आहे?

अ) इन्स्पेक्टरला

ब) बोर्ड किंवा नियुक्त अधिकारीला

क) राज्य सरकारला

ड) पोलीसला

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम १३(१) नुसार "The Board or such officer as may be specified by it in this behalf may, by order, determine any sum due from any employer or worker under this Act or any scheme made thereunder..." - बोर्ड किंवा त्यांनी नियुक्त अधिकारी यांना या अधिकार आहेत.

प्रश्न 27 कठीण

निश्चित रकमेचा संग्रह कसे होतो?

अ) न्यायालय आदेशाद्वारे

ब) जमीन राजस्व अरेर म्हणून

क) पोलीस पकडीद्वारे

ड) काटेमेरोवर

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम १३(५) नुसार "Any sum determined under this section may, if such sum is in arrears, be recovered as an arrear of land revenue." - अरेर रक्कम जमीन राजस्वाची अरेर म्हणून संग्रह केली जाते.

प्रश्न 28 मध्यम

Advisory Committee चे अध्यक्ष कोण असतो?

अ) नियोक्ता प्रतिनिधी

ब) कामगार प्रतिनिधी

क) राज्य सरकारचा प्रतिनिधी

ड) इन्स्पेक्टर

✓ योग्य उत्तर: क)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम १४(३) नुसार "The Chairman of the Advisory Committee shall be one of the members appointed to represent the State Government, nominated in this behalf by the State Government." - Advisory Committee चे अध्यक्ष राज्य सरकारचा प्रतिनिधी असतो.

प्रश्न 29 सहज

इन्स्पेक्टर कोणत्या स्थळी प्रवेश करू शकतो?

अ) केवळ सरकारी कार्यालयात

ब) कामगार नियुक्त असलेल्या परिसरात

क) केवळ वस्तीत

ड) केवळ दुकानांत

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम १५(२)(अ) नुसार इन्स्पेक्टर "entry and search at all reasonable hours...any premises or place, where unprotected workers are employed" करू शकतो - म्हणजे कामगार नियुक्त असलेल्या कोणत्याही परिसरात.

प्रश्न 30 कठीण

इन्स्पेक्टरला कोणती शक्ती नाही?

अ) प्रवेश करण्याची

ब) प्रश्न विचारण्याची

क) गिरप्तारी करण्याची

ड) माहिती मागण्याची

✓ योग्य उत्तर: क)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम १५(२) मध्ये गिरप्तारीचा उल्लेख नाही. इन्स्पेक्टरला प्रवेश, तपास, प्रश्न विचार, रेजिस्टर व रेकॉर्ड माहिती मागण्याचा अधिकार आहे पण गिरप्तारीचा अधिकार नाही. अपराध प्रकरण लेबर कोर्टला दाखल केले जातात.

विभाग ४: अपराध व दंड (कलम १६-१७) - 10 प्रश्न

बालकांचे संरक्षण, न्यायालय व दंड

प्रश्न 31 सहज

बालकांना अनुसूचित नियोजनात काय कोणतही अधिकार असतो?

अ) शिक्षा घेता येते

ब) कार्य करू शकत नाहीत

क) व्यापार करू शकतात

ड) पढाई करू शकतात

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम १६ नुसार "No child shall be required or allowed to work in any scheduled employment." - कोणत्याही बालकास अनुसूचित नियोजनात कार्य करण्यास कोणतीही अनुमति नाही.

प्रश्न 32 सहज

या अधिनियमाच्या अपराधांचा विचार कोणते कोर्ट करतील?

अ) जिल्हा न्यायालय

ब) लेबर कोर्ट (श्रम न्यायालय)

क) उच्च न्यायालय

ड) सिविल कोर्ट

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम १७ नुसार "Every offence punishable by or under this Act...shall be tried by the Labour Court" - सर्व अपराध लेबर कोर्टद्वारे विचारले जातील.

प्रश्न 33 कठीण

Labour Court कोण स्थापित करतो?

अ) केंद्र सरकार

ब) राज्य सरकार

क) Bombay Industrial Relations Act, १९४६ अंतर्गत

ड) जिल्हाधिकारी

✓ योग्य उत्तर: क)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम १७अ नुसार "A Labour Court constituted under the Bombay Industrial Relations Act, 1946, for local area, shall also be a Labour Court constituted for that area for the purposes of this Act" - Bombay Industrial Relations Act, १९४६ अंतर्गत स्थापित Labour Court या अधिनियमाचेही कोर्ट होतो.

प्रश्न 34 सहज

सामान्य दंड (General Penalty) म्हणून किती जप्त करता येईल?

अ) २०० रुपये

ब) ५०० रुपये

क) १००० रुपये

ड) २००० रुपये

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २७ नुसार "any person, who contravenes any of the provisions of this Act...shall, on conviction...be punished with fine which may extend to five hundred rupees" - सामान्य दंड ५०० रुपये पर्यंत असू शकतो.

प्रश्न 35 मध्यम

सरावट (पुनरावृत्ति) अपराधात किती अतिरिक्त दंड होतो?

अ) १०० रुपये प्रतिदिन

ब) २०० रुपये प्रतिदिन

क) ५०० रुपये एकमुश्त

ड) १००० रुपये एकमुश्त

✓ योग्य उत्तर: अ)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २७ नुसार "in case of continued contravention thereof, with an additional fine which may extend to one hundred rupees per day for every day during which such contravention continues." - सरावट अपराधात १०० रुपये प्रतिदिन अतिरिक्त दंड होतो.

प्रश्न 36 कठीण

योजनेतील अपराधांचा सर्वोच्च दंड काय आहे?

अ) १ महिने तुरुंग

ब) ३ महिने (पहिल्या वेळी), ६ महिने (दोन्ह्या वेळी) तुरुंग

क) १ वर्ष तुरुंग

ड) २ वर्ष तुरुंग

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ३(३) नुसार योजनेतील अपराधांचा दंड "imprisonment for such term as may be specified (but in no case exceeding three months in respect of a first contravention or six months in respect of any subsequent contravention)" - ३ महिने (पहिल्या वेळी) किंवा ६ महिने (दोन्ह्या वेळी) तुरुंग.

प्रश्न 37 मध्यम

Labour Court आणि Industrial Court मध्ये अपील कसी होते?

अ) कोणतेही अपील नाही

ब) Industrial Court मध्ये अपील करता येते

क) उच्च न्यायालयात अपील करता येते

ड) तीनही ठिकाणी अपील करता येते

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम १७क नुसार "an appeal shall lie to the Industrial Court" - Labour Court च्या निर्णयाविरुद्ध Industrial Court मध्ये अपील करता येते. Industrial Court च्या निर्णय civil किंवा criminal court मध्ये प्रश्नित करता येत नाही.

प्रश्न 38 कठीण

Labour Court व Industrial Court कडे कायद्याची कोणती शक्ती आहे?

अ) सीमित शक्ती

ब) Bombay Industrial Relations Act, १९४६ चीही शक्ती

क) पूर्ण न्यायिक शक्ती

ड) कोणतीही शक्ती नाही

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम १७ड नुसार Industrial Court "shall also be the Industrial Court...and accordingly shall have the same powers to entertain any appeals or references...as it has in these matters under that Act" - Bombay Industrial Relations Act, १९४६ अंतर्गत इतकीच शक्ती आहे.

प्रश्न 39 मध्यम

Labour Court व Industrial Court ने केलेल्या निर्णयाविरुद्ध कोणत्या कोर्टात अपील करता येते?

अ) उच्च न्यायालयात

ब) Civil Court मध्ये

क) Criminal Court मध्ये

ड) कोणत्याही कोर्टात अपील होत नाही

✓ योग्य उत्तर: ड)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम १७इ नुसार "no decision, conviction, acquittal, sentence or order by or of a Labour Court shall be called in question in any Civil or Criminal Court" व "No decision given or order passed by the Industrial Court shall be called in question in any Civil or Criminal Court." - कोणत्याही कोर्टात अपील होत नाही.

प्रश्न 40 कठीण

कोण अपराध तक्रार Labour Court मध्ये दाखल करू शकतो?

अ) कोणीही नागरिक

ब) केवळ इन्स्पेक्टर किंवा सरकारने अधिकृत व्यक्ती

क) केवळ सरकार

ड) कोणीही कामगार

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम १७ब नुसार "No Labour Court shall take cognizance of any offence punishable by an Inspector or by a person specially authorised in this behalf by the Board or the State Government." - केवळ इन्स्पेक्टर किंवा सरकारने अधिकृत व्यक्ती तक्रार दाखल करू शकतात.

विभाग ५: योजना व विविध (कलम ३-५, २१-२८) - 10 प्रश्न

योजना, कल्याण, सुपारसंघ व इतर तरतुदी

प्रश्न 41 सहज

कोण योजना तयार करतो?

अ) बोर्ड

ब) राज्य सरकार

क) Advisory Committee

ड) इन्स्पेक्टर

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ३(१) नुसार "the State Government mat be means of a scheme provide for..." - राज्य सरकार योजना तयार करतो.

प्रश्न 42 मध्यम

योजना कधी लागू होतो?

अ) लगेच

ब) राज्यपत्रिकेत प्रकाशनानंतर पुढील दिवसापासून

क) राज्यपत्रिकेत प्रकाशनानंतर किमान १ महिन्यानंतर

ड) ६ महिन्यानंतर

✓ योग्य उत्तर: क)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ४(१) नुसार "no such notification shall come into force, unless a period of one month has expired from the date of publication in the Official Gazette" - योजना राज्यपत्रिकेत प्रकाशनानंतर १ महिना गेल्यानंतर लागू होते.

प्रश्न 43 मध्यम

योजना मध्ये कोण समाविष्ट असू शकते?

अ) केवळ मजुरीचे दर

ब) नोंदणी, मजुरी दर, कल्याण उपाय, सुट्टी, पेन्शन इत्यादी

क) केवळ सुट्टी

ड) केवळ पेन्शन

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम ३(२) नुसार योजना नोंदणी, मजुरी दर, कल्याण उपाय, सुट्टी, ग्रॅच्युटी, पेन्शन, वैद्यकीय सुविधा, सुरक्षा इत्यादी सर्व गोष्टी समाविष्ट करू शकते.

प्रश्न 44 कठीण

कोणत्या कामगारांचे अधिक अनुकूल अधिकार कायम राहतात?

अ) सर्व कामगारांचे

ब) केवळ महिलांचे

क) या अधिनियमात दिलेल्यापेक्षा अधिक अनुकूल असल्यास कामगारांचे

ड) केवळ दलित कामगारांचे

✓ योग्य उत्तर: क)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २१ नुसार "Nothing contained in this Act shall affect any rights or privileges...if such rights or privileges are more favourable to him than those to which he would be entitled under this Act and the scheme" - जर कामगारांचे अन्य कानूनी अधिकार अधिक अनुकूल असतील तर ते कायम राहतात.

प्रश्न 45 कठीण

राज्य सरकार कोणत्या कामगारांना अधिनियम लागू न करू शकते?

अ) कोणत्याही कामगारांना नाही

ब) केवळ कमकुवत कामगारांना

क) Advisory Committee ला समाधान असलेल्यांना (समान किंवा अधिक अनुकूल लाभ असतील)

ड) केवळ महिलांना

✓ योग्य उत्तर: क)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २२ नुसार राज्य सरकार "exempt from the operation of all or any of the provisions of this Act or any scheme...if in the opinion of the State Government...are in the enjoyment of benefits which are on the whole not less favourable..." - जर कामगार समान किंवा अधिक अनुकूल लाभ घेत असतील तर अधिनियम लागू न करता येते.

प्रश्न 46 मध्यम

बोर्डचा तपास कोण करू शकतो?

अ) केवळ इन्स्पेक्टर

ब) सरकारने नियुक्त केलेला व्यक्ती

क) केवळ कोर्ट

ड) केवळ Advisory Committee

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २३(१) नुसार "The State Government may at any time appoint any person to investigate or enquire into the working of any Board or scheme" - राज्य सरकार कोणतेही व्यक्ती नियुक्त करू शकते.

प्रश्न 47 मध्यम

बोर्ड सुपारसंघ किती कालावधीसाठी होऊ शकतो?

अ) ३ महिने

ब) ६ महिने

क) १२ महिने (अतिरिक्त ६ महिने संभव)

ड) २ वर्ष

✓ योग्य उत्तर: क)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २४(१) नुसार सुपारसंघ "within a period of twelve months from the date of supersession. The period of Supersession may be extended for sufficient reasons by a like notification by not more than six months" - १२ महिने (अतिरिक्त ६ महिने संभव).

प्रश्न 48 कठीण

सुपारसंघ दरम्यान बोर्डचे शक्ती कोण वापरतो?

अ) इन्स्पेक्टर

ब) सरकार किंवा नियुक्त अधिकारी

क) पोलीस

ड) Advisory Committee

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २४(२) नुसार "the powers, duties and functions of the Board under this Act shall be exercised and performed by the State Government, or by such officer or officers as the State Government may appoint for this purpose." - सरकार किंवा नियुक्त अधिकारी.

प्रश्न 49 मध्यम

करार किंवा सहमती कोणी वैध असू शकते?

अ) हाँ, सर्व करार वैध

ब) नाही, जर कामगारांचे अधिकार कमी करणारी असेल तर अवैध

क) केवळ लिखित करार

ड) केवळ सरकारची मंजूरी असल्यास

✓ योग्य उत्तर: ब)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २५ नुसार "Any contract or agreement...whereby a registered unprotected worker relinquishes any right...shall be void and of no effect in so far as it purports to deprive him of such right or privilege or concession." - कामगारांचे अधिकार कमी करणारी कोणतीही करार अवैध आहे.

प्रश्न 50 कठीण

अनुसूची सुधारण्याचा अधिकार कोणाला आहे?

अ) बोर्ड

ब) इन्स्पेक्टर

क) राज्य सरकारला (३ महिना नोटिसनंतर)

ड) कोर्ट

✓ योग्य उत्तर: क)

स्पष्टीकरण:

अधिनियमाच्या कलम २६ नुसार "The State Government after giving by notification in the Official Gazette not less than three months' notice of its intention so to do, may by like notification, modify any item of the Schedule" - राज्य सरकार ३ महिना नोटिस देऊन अनुसूची सुधारू शकते.

परीक्षा पूर्ण झाली!

कुल प्रश्न: 50
एकूण गुण: 50
वेळ: 60 मिनिटे

शुभेच्छा! महाराष्ट्र निरीक्षक परीक्षेसाठी यश मिळोस! 🎯

महाराष्ट्र माठाडी, हमाल व इतर व्यक्तिगत कामगार अधिनियम, १९६९

निरीक्षक भरती परीक्षा - संपूर्ण अभ्यास सामग्री

© 2026 - सर्व हक्क राखीव