Day 3 notes: इतिहास (आदिवासी, शेतकरी व कामगार चळवळी) आणि विज्ञान (भौतिकशास्त्र - प्रकाश आणि ध्वनी)

MPSC PSI Day 3: सखोल अभ्यास नोट्स

विषय: इतिहास (आदिवासी, शेतकरी व कामगार चळवळी) आणि विज्ञान (प्रकाश व ध्वनी)

🏹 १. आदिवासी आणि शेतकरी चळवळी

ब्रिटिश महसूल धोरण, सावकारी पाश आणि जंगल कायद्यांमुळे आदिवासी व शेतकऱ्यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध मोठे लढे उभारले.

उठाव / सत्याग्रह	वर्ष व ठिकाण	नेतृत्व व प्रमुख वैशिष्ट्ये
रामोशी उठाव	१८२६ (पुणे, सातारा)	उमाजी नाईक यांच्या नेतृत्वाखाली. त्यांनी इंग्रजांना सळो की पळो करून सोडले. त्यांना 'आद्य क्रांतिकारक' म्हटले जाते.
संथाळांचा उठाव	१८५५ (राजमहाल टेकड्या)	सिधु आणि कान्हू यांच्या नेतृत्वाखाली सावकार व इंग्रजांविरुद्धचा भारतातील सर्वात उग्र आदिवासी उठाव.
दख्खनचे दंगे	१८७५ (सुपे, जि. पुणे)	सावकारांच्या शोषणाविरुद्ध शेतकऱ्यांचा उत्स्फूर्त लढा. याचा परिणाम म्हणून १८७९ मध्ये 'डेक्कन ॲग्रिकल्चरल रिलीफ ॲक्ट' संमत झाला.
चंपारण्य सत्याग्रह	१९१७ (बिहार)	निळीची सक्तीने लागवड (तीनकठिया पद्धत) करणाऱ्या युरोपीय मळेवाल्यांविरुद्ध महात्मा गांधींचा भारतातील पहिला सत्याग्रह.
बार्डोली सत्याग्रह	१९२८ (गुजरात)	सारावाढीविरुद्धचा यशस्वी लढा. या सत्याग्रहानंतर वल्लभभाई पटेल यांना सरदार ही पदवी मिळाली.

⚙️ २. कामगार चळवळी

भारतातील औद्योगिकीकरणानंतर कामगारांच्या प्रश्नांना वाचा फोडण्यासाठी संघटना स्थापन झाल्या.

व्यक्ती / संघटना	वर्ष	महत्त्वाचे कार्य
नारायण मेघाजी लोखंडे	१८९०	बॉम्बे मिल हँड्स असोसिएशन (पहिली कामगार संघटना) स्थापन केली. कामगारांना रविवारची सुट्टी मिळवून दिली. यांना 'भारतीय कामगार चळवळीचे जनक' म्हणतात.
आयटक (AITUC)	१९२०	'ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेस' ची स्थापना. लाला लजपत राय हे या संघटनेचे पहिले अध्यक्ष होते, तर ना. म. जोशी हे सचिव होते.
श्रीपाद अमृत डांगे	१९२२	भारतात कम्युनिस्ट (साम्यवादी) विचारांचा प्रसार केला. त्यांनी 'द सोशालिस्ट' (The Socialist) हे वृत्तपत्र सुरू केले.

🔦 ३. विज्ञान: प्रकाश (Light)

प्रकाश हा विद्युतचुंबकीय लहरींच्या (Electromagnetic waves) स्वरूपात प्रवास करतो. प्रकाशाला प्रवासासाठी माध्यमाची गरज नसते (तो निर्वात पोकळीतूनही प्रवास करू शकतो).

प्रकाशाचे गुणधर्म	थोडक्यात स्पष्टीकरण	दैनंदिन उदाहरणे
अपवर्तन (Refraction)	प्रकाश एका माध्यमातून दुसऱ्या (उदा. हवेतून पाण्यात) जाताना त्याची दिशा बदलते.	पाण्यात बुडवलेली काठी वाकडी दिसणे, तारे लुकलुकणे, पाण्याच्या तळाशी असलेले नाणे वर आल्यासारखे दिसणे.
अपस्करण (Dispersion)	पांढऱ्या प्रकाशाचे त्याच्या ७ घटक रंगांमध्ये विभाजन होण्याची प्रक्रिया.	प्रिझममधून प्रकाश जाताना दिसणारे रंग, इंद्रधनुष्य (Rainbow) तयार होणे.
पूर्ण आंतरिक परावर्तन	प्रकाश सघन माध्यमातून विरळ माध्यमात जाताना त्याचे पूर्णतः त्याच माध्यमात परावर्तन होते. (Total Internal Reflection)	उन्हाळ्यात दिसणारे मृगजळ (Mirage), ऑप्टिकल फायबर तंत्रज्ञान, हिरा चमकणे.

महत्त्वाचे दृष्टीदोष आणि उपाय:

• लघुदृष्टीता (Myopia): जवळचे स्पष्ट दिसते, पण दूरचे दिसत नाही. उपाय: अंतर्वक्र भिंग (Concave lens).
• दूरदृष्टीता (Hypermetropia): दूरचे स्पष्ट दिसते, पण जवळचे दिसत नाही. उपाय: बहिर्वक्र भिंग (Convex lens).

🔊 ४. विज्ञान: ध्वनी (Sound)

ध्वनीची निर्मिती वस्तूच्या कंपनामुळे (Vibrations) होते. ध्वनी हा अनुतरंगांच्या (Longitudinal waves) स्वरूपात प्रवास करतो आणि त्याला प्रसारणासाठी माध्यमाची (हवा, पाणी, स्थायू) आवश्यकता असते. ध्वनी निर्वात पोकळीतून (Vacuum) प्रवास करू शकत नाही.

ध्वनीचा प्रकार	वारंवारता (Frequency)	वैशिष्ट्ये आणि उपयोग
अवश्राव्य ध्वनी (Infrasonic)	20 Hz पेक्षा कमी	मानव ऐकू शकत नाही. भूकंप किंवा ज्वालामुखीच्या आधी हे निर्माण होतात. हत्ती, गेंडा आणि व्हेल मासे हा ध्वनी ऐकू शकतात.
श्राव्य ध्वनी (Audible)	20 Hz ते 20,000 Hz	हा ध्वनी सामान्य मानवी कान ऐकू शकतो.
स्वनातीत ध्वनी (Ultrasonic)	20,000 Hz पेक्षा जास्त	वटवाघूळ आणि डॉल्फिन हा ध्वनी निर्माण करतात. उपयोग: सोनोग्राफी (Sonography), समुद्राची खोली मोजण्यासाठी सोनार (SONAR) तंत्रज्ञान.

ध्वनीचे महत्त्वाचे मुद्दे:

• प्रतिध्वनी (Echo): मूळ ध्वनी आणि परावर्तित ध्वनी यांच्यात ०.१ सेकंदाचा फरक असावा लागतो. यासाठी अडथळा किमान १७.२ मीटर अंतरावर असणे आवश्यक आहे.
• ध्वनीचा वेग: ध्वनीचा वेग स्थायू (Solid) मध्ये सर्वाधिक असतो, त्यानंतर द्रव (Liquid) आणि सर्वात कमी वायू (Gas) मध्ये असतो.